- بسيارى از فقيهان ، در صورت صاف بودن هوا ونبودن مانع از رؤيت ، أساسا بيّنه را در رؤيت هلال حجّت نمىدانند . - بسيارى از فقيهان ، در صورتي كه بيّنه متّهم - به خطا واشتباه يا در معرض توهّم وتخيّل باشد - آن را حجّت نمىدانند . روشن است كه در صورت اتّفاق منجّمان بر رؤيت‌ناپذيرى هلال ، علم يا اطمينان يا گمان به اشتباه شهود ومدّعيان رؤيت پيدا مىشود ويا حد أقل متّهم به خطا واشتباه مىشوند ودر چنين فرضى پذيرش شهادت آنها مشكل است . از سوى ديگر با توجّه به آلودگى هوا در روزگار ما ، ووجود اشياى پرندهء بسيار در فضا ، احتمال اشتباه شهود بسيار قوى است ، خصوصا در صورتي كه عده‌اى زياد از أهل فن ، كه بهتر از مردم عادى جاى ماه وخصوصيّات آن را مىدانند ، استهلال كنند وحتى با دوربين وتلسكوپ هم هلال را نبينند كه در چنين فرضى علم به خطاى شهود پيدا مىشود ويا حدّ أقل بر اثر تعارض ، از حجّيت ساقط مىشوند . « 1 » در اينجا أسامي وفتواى بيش از سى تن از فقهاى بزرگ شيعه از سدهء پنجم هجرى تاكنون - به ترتيب تاريخ وفات آنها - نقل مىشود كه هيچ يك بيّنه را بىحد وحصر و

--> ( 1 ) . در گذشته گاهى بيش از امروز در پذيرش شهادت بيّنه به رؤيت هلال دقّت وسختگيرى مىكرده‌اند . مثلا در خصوص اثبات رؤيت هلال در يكى از شهرهاى إيران نوشته‌اند : بعضي سألها اتفاق مىافتد مردم موفّق به ديدن ماه نمىشوند . در اين صورت اهالى شهر تا نيمه شب جلو خانهء قاضى جمع مىشوند وكسب تكليف مىكنند . بسا اتّفاق مىافتد چند نفر از آباديهاى أطراف فانوس به دست از راه مىرسند وخبر ديدن ماه را مىدهند . مردم با سلام وصلوات آنها را پيش قاضى مىبرند تا در حضور قاضى سوگند ياد كنند ماه را ديده‌اند . براي اداى سوگند قاضى قرآن را باز مىكند وجلو آنها مىگذارد ودر حالي كه چاقوى تيزى روى قرآن گذاشته به آن عده مىگويد سوگند ياد كنيد . آنها هم به قرآن قسم مىخورند كه ماه را ديده‌اند ومعتقدند اگر سوگند دروغ ياد كنند چاقو شكم آنها را پاره مىكند . . . . در فرنق خمين اگر نتوانند شب عيد ماه را ببينند واز دهات وآباديهاى أطراف هم خبري كسب نكنند شبانه دو نفر از اهالى را روانهء خمين يا قم يا شهرهاى ديگر مىكنند تا خبر رؤيت ماه را بياورند . در قديم كه جاده نبوده است اين افراد يا پياده يا با أسب مىرفتند وچه بسا تا ظهر روز بعد سفرشان به طول مىانجاميد ومردم هم در حال روزه به سر مىبردند . اين دو تن براي اطمينان خاطر اهالى نامه‌اى از يكى از مجتهدان ولاياتى كه بدانجا رفته‌اند مبنى بر رؤيت يا عدم رؤيت هلال مىگيرند وبا خود مىآورند . . . . ( رمضان در فرهنگ مردم ، ص 159 - 160 ) .